کد مطلب : 59503 / تاریخ ثبت : 1396/12/21 12:52

حذف «مردم» در نهاد مردم‌سالار؛

وقتی بودجه «شهید» می‌شود

رویکرد شهرداری و شورای شهر کرج به سیاق ادوار گذشته، چندان قائل به نیازسنجی نیست؛ بودجه‌ریزی دستوری و از بالا به پایین و پدرسالارانه همچنان با «آزمون و خطا» نطفه‌ی پروژه‌ها را در دل کرج رشد می‌دهد...

نیازسنجی یک فرایند است؛ فرایند مشخص‌سازی هدف‌ها، برآورد شکاف میان وضع موجود و آنچه نقطه‌ی هدف است و سرانجام، تعیین اولویت‌ها برای پیاده‌سازی راه‌حل‌هاست. در این میان، گردآوری و واکاوی اطلاعات جهت شناسایی نیازهای شهروندان یا جامعه‌ی محلی نیز قابل طرح است.

در اجرای پروژه‌های شهری به‌دلیل چالش‌های درآمدی شهرداری، نیازسنجی به‌مثابه‌ی اولین پله از پلکان طرح تا اجراست؛ بدین‌جهت که منابع مالی به تعبیر عباس زارع، رئیس کمیسیون تلفیق شورای شهر کرج «شهید» نشود. بخشی از این پروسه در چشم‌انداز مالی-اقتصادی، بخشی در افق فنی و محور مهمی نیز بایستی در بستر اولویت‌های محلی جهت رفاه حال شهروندان رصد شود.

به تصریح احد رسولی، عضو شورای شهر؛ شهرداری کرج قرار بوده افق این نیازسنجی را در فصل جمعیتی و پهنه‌ی بزرگیِ منطقه انجام دهد و زیرفصل آن، پروژه‌ها را فهرست کند؛ اما در جلسات تلفیق شورای شهر کرج، هنوز از شاخص‌های دقیق خبری نیست و سطح کمیسیون تلفیق در بیشتر مواقع به جلسه‌ی چانه‌زنی روی بودجه‌ی ردیف‌های پیشنهادی تقلیل می‌یابد؛ وضعیتی که خود نیز فاقد معیارهای چندان مشخص است.

به گزارش خبرنگار شبکه خبری البرز، در جلسه‌ی روز یکشنبه (20 اسفندماه 96) هرچند فرج‌الله ایلیات و مهدی حاجی‌قاسمی گاهاً بر محرومیت یک منطقه تأکید می‌کردند و به‌عنوان مثال: از 5میلیارد ردیفِ "پیاده‌روسازی"، 2/5میلیارد را به منطقه‌ی 4 و 12 اختصاص دادند تا هم «بلوار ارم» و هم «بلوار ولی‌عصر» دست نصیب از ردیف‌های پیشنهادی داشته باشند؛ اما در کلیّت نشست‌ها، رقم‌هایی سلیقه‌ای بدون دلایل مشخص فنی یا مالی و یا در منظر محرومیت یک منطقه، به ردیف‌ها افزوده و یا از آن کسر می‌گردد. این درحالی‌ست که بودجه، مشتقی از «بوجه» به تعبیر فرانسوی‌هاست و دلالت بر «کیف‌پول» دارد و در مفهوم اقتصادی خود نیز به‌نوعی برنامه‌ریزی ارجاع می‌دهد که هزینه‌ و درآمد را در چارچوب مشخصی هم‌آیند می‌کند و درنهایت نیز با ارائه‌ی پیش‌بینی درآمدها و هزینه، یک‌مدل اجرایی جهت پیشبرد برنامه‌ها می‌سازد. بودجه یک ابزار مهم جهت مدیریت رویداد است؛ زیرا در فرآیند تدوین به محدوده‌ی چشم‌انداز نظر دارد، ضمن‌اینکه شالوده‌اش بر وضعیت حال‌حاضر است.

اما غافلگیری‌های مدیریت شهری ضمن قدرت کم پیش‌بینی بودجه را می‌توان در افق دیگری نیز فهمید؛ در زمان تدوین و پیشنهاد بودجه، پای لنگ اولویت‌سنجی‌ها و برخوردهای سلیقه‌ای با اجرای پروژه‌ها، در فقدان رویکردهای مشخص، بودجه را به مثابه‌ی اهرمی در بلند کردن مشکلات از شانه‌ی شهر معرفی نمی‌کند؛ به این معنی که همیشه بودجه منتج به راه‌حل مشکلات نمی‌شود، چرا که بودجه‌نویسی قائل به فرد است و متأسفانه بسته به افق 4ساله‌ی شورا و شهرداری باصطلاح ردیف‌نویسی می‌شود؛ اینگونه است که از زاویه‌ی دید شورای چهارم، پل میدان سپاه (شهید آجورلو)  سه‌بار افتتاح شده، اما به تصریح حاجی قاسمی: هنوز به ردیف‌های بودجه در شورای پنجم چشم‌داشت دارد!

در مطالعات امكان‌سنجي مقدماتي، به مشخصات کلي پروژه پرداخته مي‌شود و درواقع پروژه‌ها باید در چند محور مورد فهم قرار گیرند:
1- بازنگري، بازبيني و اعلام‌نظر در مورد مطالعات پيدايش طرح
2- تعيين و تحليل گزينه‌هاي فني طرح
3- تحليل مالي و اقتصادي گزينه‌هاي فني طرح
4- بررسي‌هاي اجتماعي و ارزيابي آثار و پيامدهاي اجتماعي هر يك از گزينه‌ها
5- ارزيابي فني-اقتصادي و مالي گزينه‌هاي مختلف طرح و اولويت‌بندي آنها
6- تهيه‌ی گزارش امكان‌سنجي مقدماتي طرح
7- پیوست مطالعات زیست‌محیطی

این چشم‌اندازها درنهایت مشخص می‌کنند پروژه‌ها با چه هدفی و برای حل چه مشکلاتی اجرا خواهند شد و درنهایت نیز چون در بسترِ «پیش از اجرا» مورد ارزیابی‌های اقتصادی هم قرار گرفته‌اند، به‌دلیل کسری بودجه در موج‌های پرنوسان درآمدی شهرداری، کنار گذاشته نمی‌شوند. اما رویکرد شهرداری کرج در دوره‌ی پنجم شورای شهر، به سیاق ادوار گذشته چندان قائل به اولویت‌بندی، نیازسنجی و امکان‌یابی در تمامی چشم‌اندازهای موجود نیست، و همچنان «آزمون و خطا» رویه‌ای‌ست که نطفه‌ی پروژه‌ها را در دل کرج رشد می‌دهد! اما چگونه شورا می‌تواند این روایت خطی را بشکند و به فصل جدیدی در بودجه‌نویسی ورود کند؟

به‌جای اینکه "برای مردم"، "با مردم" برنامه‌ریزی کنیم
دکتر بهرنگ کلانتری در این رابطه به خبرنگار "رستاک" گفت: «بودجه‌هایی که طی این سال‌ها در اکثر شهرهای ما تدوین می‌شود، وضعیتی دستوری، و صورت از بالا به پایین دارند، که این نوع بودجه‌نویسی فرایند درستی نیست. این درحالی‌ست که در قرن بیست‌و یکم، کشورهای پیشرفته فرآیندهای جدیدی دارند و حتی کشوری مانند "برزیل" مبحثی تحت‌عنوان "بودجه‌ریزی مشارکتی" ایجاد کرده که براساس آن رصد می‌کنند که هر کدام از محلات و مناطق چه نیازی دارند، و بر همان اساس هم بودجه می‌ریزند. به این معنا که شهروندان در این رابطه تصمیم‌گیرند و درخصوص پروژه‌ها و اولویت‌بندی‌ها و میزان بودجه اظهارنظر می‌کنند؛ چرا که شهروندان بیش از هر کس دیگر می‌دانند که محله‌شان به چه نیاز دارد.»

این متخصص برنامه‌ریزی شهری معتقد است: «تا وقتی بودجه‌ریزی مشارکی وجود نداشته باشد، نگاه به شهر تنها از زاویه‌ی کالبدمحوری صورت می‌گیرد. این نگاه کالبدمحور، دستورمآبانه و محافظه‌کارانه و در یک کلام؛ مهندسی پایه است. وقتی این نگاه را نسبت به شهر داشته باشیم، بودجه نیز یک بودجه‌ی دستوریِ از بالا به پایین خواهد بود. اما بودجه‌ای که می‌خواهد شفاف و فسادزدا باشد، منجر به کاهش نارضایتی عمومی شود، تأمین نیاز کند و جلوی موازی‌کاری‌ها را بگیرد، باید زیرفصل مبحث بودجه‌ریزی مشارکتی تنظیم شود.»

به گفته‌ی این پژوهشگر شهری: «بودجه‌ریزی مشارکتی برای اولین بار در کشور برزیل رخ داد. در شهر "پورتو الِگره" این نوع بودجه‌ریزی درنهایت منجر به کاهش فساد شد، نحوه‌ی اجرای بودجه سامان پیدا کرد، و مشارکت شهروندان نیز در امور شهر رونق گرفت. ما در برنامه‌ریزی شهری مبحثی داریم با عنوان "حق به شهر". به‌قول جامعه‌شناس شهری، رابرت پارک: "اگر شهر جایی باشد که انسان آن را خلق کرده و آفریده، پس محکوم است که درون آن هم زندگی کند." به‌عبارتی: "ساخت شهر درواقع نوعی بازآفرینی خود انسان است." به‌قول ارسطو: "شهر را تنها خانه‌های آن نمی‌سازند؛ شهر را شهروندان آن می‌سازند." اگر این نگاه به شهر را درونی کنیم، به‌جای اینکه برای مردم برنامه‌ریزی کنیم، با مردم برنامه‌ریزی خواهیم کرد.»

در هنگام بودجه‌ریزی صدای افراد فرودست شنیده نمی‌شود
کلانتری افزود: «در شهرهای ما برای مردم برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد، فرآیندی که کاملاً معیوب است. بنابراین در بودجه‌ریزی اگر می‌خواهیم مشارکت مردم را داشته باشیم، و به سمت بودجه‌ریزی مشارکتی قدم برداریم، باید به سمت توسعه‌ی اجتماعات محلی پیش برویم. توسعه‌ی اجتماعات محلی باعث می‌شود که ما توسعه را با مقیاس انسانی فهم کنیم. وضعیتی که امروز با آن درگیریم، توسعه نیست و بیشتر "رشد" به‌صورت کمیّ‌ست. مدیران شهری همه‌چیز را در اجرای پروژه‌های عمرانی می‌بینند. گاهی اوقات، توسعه از کارهای کوچک شروع می‌شود. همانطور که بسیاری از اقتصاددانان مانند "شوماخر" می‌گویند: "کوچک زیباست" یا "کمتر همان بیشتر است"! بنابراین اگر بخواهیم به سمت بودجه‌نویسی مشارکتی پیش برویم، اول باید دیدگاه‌ها و جهان‌بینی‌مان نسبت به شهر و توسعه تغییر کند.»

این برنامه‌ریز و پژوهشگر شهری استدلال می‌کند: «توسعه انجام کارهای ابرپروژه‌ای نیست. اگر توسعه در مقیاس انسانی شکل بگیرد، خواه‌ناخواه به سمت توسعه‌ی اجتماعات محلی نیز کشیده می‌شود. در این صورت است که ما براساس نیازها و توانمندی‌های مردم پیش خواهیم رفت و نوعی پیوند ارگانیک میان مردم، طبیعت و حتی بین شهر و منطقه اتفاق می‌افتد. در این چشم‌انداز است که "حق‌به شهر" تحقق می‌یابد.»

وی با ذکر اینکه: «متأسفانه در هنگام بودجه‌ریزی صدای افراد فرودست شنیده نمی‌شود» بیان کرد: «درواقع طردشدگان سهمی از بودجه نمی‌برند. به همین‌دلیل بر بودجه‌ریزی مشارکتی تأکید دارم. در این نوع کار، صدای بی‌صدایان نیز شنیده می‌شود و حاشیه‌نشینان نیز هم‌شانه‌ی مرکز، پای کار می‌آیند و حق خود را مطالبه می‌کنند. طبق گزارش شما از جلسه‌ی تلفیق: 2/5میلیارد تومان جهت پیاده‌روسازی بلوار ولی‌عصر و ارم تعلق گرفت، اما رویکرد بودجه‌ریزی مشارکتی تأکید می‌کند: باید مسؤولین شهر نیازهای آق‌تپه را از زبان خود مردم آق‌تپه بشنوند، شاید پیاده‌رو نسبت به دیگر نیازهای شهروندان این منطقه در اولویت نباشد و آنها احتیاجات اساسی‌تری داشته باشند.»

با دید دانای‌کل، گره‌ای از مشکلات مردم باز نمی‌شود
کلانتری در رابطه با اجرای بودجه‌ریزی مشارکتی پیشنهاد می‌دهد: «شورایاری‌ها پروژه‌ی ارزشمندی بود که از ایده‌ی اصلی دکتر "پیران" بسیار فاصله گرفت. اما هنوز هم شورایاری یا بهره‌گرفتن از افرادی مانند ریش‌سفیدان محل می‌تواند در این مسیر کمک‌کننده باشد. حتی استفاده از توان خبرنگاران جهت تنظیم گزارشات محلی هم کارساز است. در اینجاست که نقش برنامه‌ریزان شهری در جهت‌دادن به شورای شهر نیز اهمیت پیدا می‌کند. شورای شهر و برنامه‌ریزان شهری در کنار هم می‌توانند میان مردم و نهاد قدرت و حاکمیت حلقه‌ی واسط شوند. درواقع توسعه‌ی اجتماعات محلی در این افق، باعث افزایش ظرفیت جمعی در راستای پاسخگویی به نیازهای آنها می‌شود. اگر توسعه‌ی اجتماعات محلی نداشته باشیم، چگونه می‌توانیم پاسخگوی نیازهای محلات باشیم؟ توسعه‌ی کوچک‌مقیاس، نیاز امروز محلات پرمشکل شهر کرج است. بنابراین شورایاری‌ها می‌توانند این روند را تسهیل کنند. محله‌محوری می‌تواند دیگر رویکرد تسهیل‌کننده باشد. در غیر این‌صورت، با دید سابق دانای‌ کُلی که مدیران شهری در اتاق‌های دربسته می‌گویند ما نیازهای شما را می‌دانیم و نیازی به مشارکت شما نیست، گره‌ای از مشکلات محلات باز نمی‌شود. درواقع برنامه‌ریزی نباید برای مردم باشد؛ حق به شهر می‌گوید: برنامه‌ریزی با مردم و توسط مردم صورت گیرد.»

وی با تأکید بر اینکه: «بودجه‌ریزی مشارکتی، حالت اتوپیایی و آرمان‌گرایانه ندارد» تصریح کرد: «اتفاقاً برای نخستین‌بار در شهری در برزیل اجرا شد که بیش از هر جای دیگری سکونتگاه‌های غیررسمی داشت. اما اینکه چرا در ایران نمی‌توانیم، یا مدیران انگیزه‌ای جهت اجرایش ندارند، به این دلیل است که اولاً نهاد قدرت نمی‌گذارد و درثانی نقش قائل‌شدن برای برنامه‌ریزان شهری در این پروسه بسیار مهم است. ما نیاز داریم که خوشبختی را فردی ندانیم و به این نگاه برسیم که خوشبختی، امر جمعی‌ست. برنامه‌ریزی پدرسالانه از دلایل شکست این ایده‌ است. برنامه‌ریزان شهری را به مثابه‌ی تسهیل‌گران اجتماعی و نقش آنها را به‌عنوان همیاران محلات باید جدی بگیریم. متأسفانه، در چشم‌اندازهای حال‌حاضر و در غیاب توسعه‌ی کوچک‌مقیاس، جامعه‌ی ما به یک جامعه‌ی فردگرا و مصرف‌زده‌ی سرمایه‌مدار تبدیل شده است. بنابراین معتقدم در چنین وضعیتی از خبرنگاران به مثابه‌ی دیده‌بان محلات بایستی کمک خواست.»

نیاز محلات را به احتیاجات کالبدی تقلیل ندهیم
کلانتری گوشزد می‌کند: «نیاز محلات را به احتیاجات کالبدی تقلیل ندهیم. ما حتی بایستی به دنبال این باشیم که چطور می‌توانیم یک شبکه‌ی اجتماعی ایجاد کنیم تا باعث ارتقای سلامت زنان محل شود؟ یا چگونه از سرمایه‌های علمی محلات در جهت جذب ایده‌های جدید استفاده کنیم؟ "جان فریدمن" به‌عنوان یک غول برنامه‌ریزی شهری یک تعریفی دارد و می‌گوید: "برنامه‌ریزی به مفهموم فرآیند پیوند دادن دانش علمی به عمل اجتماعی‌ست." متأسفانه در وضعیت حال‌حاضر این پیوند وجود ندارد. بنابراین برنامه‌ریزان باید در نقش‌های متعدد مصلح اجتماعی، تسهیل‌گران و مشاوران، پای کار بیایند.»

این متخصص برنامه‌ریزی شهری در پایان خاطرنشان می‌کند: «اگر نگاه سطح مدیریتی به این‌سو جلب شود، درنهایت می‌توانیم به حکمروایی شایسته‌ی شهری نیز دست پیدا کنیم. به این معنی که شفافیت و پاسخگویی، عدالت‌محوری، کارایی و اثربخشی، مشارکت، قانون‌مداری و مسؤولیت‌پذیری نیز متعاقب آن تحصیل می‌شود.»

آرزو رضایی مجاز
.چاپ مطلب
بودجه بودجه ریزی مشارکتی صدای فرودستان شورا شهرداری کرج
تعداد دفعات مشاهده شده : 426
نظر شما
عکس کد
Show another codeکد جدید